Hoe kunnen dorpen en steden zich weren tegen een nieuwe watersnoodramp? ‘Herstellen zonder betere bescherming is zinloos’

Het water stond tot boven de eerste verdieping. In enkele uren passeerde in het Waalse stadje Pepinster, bij Luik, een vloedgolf die zich door een nauwe vallei wurmde en meters hoog reikte. „Een onvoorstelbare ramp, die onze stad tot een oorlogsgebied maakte”, vertelt burgemeester Philippe Godin.

Het was juli 2021. Het regende dagenlang, in Duitsland, Wallonië, Luxemburg, Zwitserland en Zuid-Nederland. Er vielen ongeveer tweehonderd doden, het leeuwendeel in de Duitse Ahrvallei, vijf in Pepinster, geen enkele in Nederland. De schade werd geschat op 32 miljard euro.

In Pepinster zijn inmiddels de kades van de rivier de Vesder opgeknapt en versterkt, bruggen gerepareerd en op een kruispunt in het centrum werden dertig woningen langs de oever geruimd. Veel werk moet nog worden verricht, zoals het slopen van een oude textielfabriek op de plaats waar in de Vesder een andere rivier uitstroomt, de Hoëgne. Op andere plaatsen worden parken aangelegd waar huizen stonden. Enkele honderden inwoners hebben afgelopen jaren de stad verlaten.

Pepinster is een voorbeeld van de Europese steden en dorpen die afgelopen jaren hevige regenval kregen te verduren en zich voor de vraag gesteld zagen: hoe herbouw je snel? En: hoe kan je de effecten van die extreme regen dempen?

Lees ook

Pepinster ruimt voortvarend de modder op, maar maakt zich zorgen over de toekomst

Drinkwater, voedsel, elektriciteit

Daarover spraken deze week tijdens een congres in België en Duitsland watermanagers, wetenschappers en politici uit diverse landen. Zoals burgemeester Daan Prevoo van Valkenburg, die onder meer de vinger legde op „de ramp ná de ramp”, zoals de mentale gevolgen, de angst van bewoners die de overstromingen hebben meegemaakt. Ook van de partij waren oud-burgemeesters van dorpen in de Ahrvallei, waar in juli 2021 de grote overstromingen aan meer dan honderd mensen het leven kostten. En het congres werd bezocht door vertegenwoordigers van het Spaanse Valencia, in de omgeving waarvan in oktober 2024 circa 230 dodelijke slachtoffers vielen na gigantische hoeveelheden regen, meer dan driehonderdduizend inwoners geraakt werden door de ramp en de verliezen opliepen tot bijna 5 miljard euro.

Meestal staan politici in de – veelal kleine – dorpen en steden voor dezelfde opgave: enerzijds inwoners zo snel mogelijk weer voorzien van drinkwater, voedsel, elektriciteit, gas en wegen; anderzijds niet de ‘gemakkelijke optie‘ kiezen door alle infrastructuur zó te reconstrueren dat toekomstige rampen weer niet het hoofd kan worden geboden. „Herstel zonder betere bescherming is zinloos”, stelt Holger Schüttrumpf, directeur van het kennisinstituut voor watermanagement van de Universiteit van Aken.

Daarbij moet wel het verschil in ogenschouw worden genomen „tussen wat mensen willen en wat mensen kunnen”, aldus Schüttrumpf. „Bij alle technische maatregelen zul je ook sociale aspecten moeten betrekken. Dat vergt geduld. Je kunt niet verwachten dat mensen na een ramp meteen verhuizen. Jullie Deltawerken hebben veertig jaar in beslag genomen. En meer ruimte geven aan rivieren vereist ook een lange adem. Je kunt niet elk gebouw dat in de weg staat zomaar slopen.”

Wat de dorpen en steden in de getroffen Europese regio’s gemeen hebben, is „een spanningsveld” tussen de wensen van bewoners en langetermijnmaatregelen, constateert ook Jeroen Aerts, senior adviseur bij kennisinstituut Deltares en hoogleraar klimaat- en waterrisico’s aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Aerts: „Bijna altijd worden maatregelen genomen die het gebied op de langere termijn aantrekkelijker maken, met meer ruimte voor water, toerisme, recreatie en natuur. Er worden niet alleen hogere dijken en kademuren gebouwd, maar ook parken aangelegd.” Maar dan is het wel zaak die maatregelen „goed uit te leggen”, aldus Aerts. „Het vertrouwen is weg, vooral bij de getroffenen, omdat die menen dat de overheid heeft gefaald. Dus je moet dat terugwinnen, uitleggen dat snel noodmaatregelen werden genomen, maar dat het lang duurt voordat een gebied helemaal is heringericht. Dat vertrouwen herwinnen kost tijd.”

Nasleep van de overstroomde Vesder, in Pepinster in 2021.

Wonen in overstroombaar gebied

Een van de maatregelen die Pepinster moet vrijwaren van een nieuwe vloedgolf, is het uitbaggeren en verdiepen van een meer, het Lac de Warfaaz, hoger in de heuvels bij Spa, twaalf kilometer verderop. Het 130 jaar oude waterreservoir staat tegenwoordig doorgaans droog, om in geval van zware regen overtollig water tijdelijk te bergen, voordat het de valleien in stroomt en daar verwoestingen aanricht. Tijd winnen, dat is het doel, leggen Waalse watermanagers uit.

Wat Europese wetenschappers en politici ook verbindt, is deze hartenkreet: laat de gemeenschappen direct na de ramp beschikken over geld van hogere overheden, zodat ze noodmaatregelen kunnen bekostigen. Nederland was in het geval van Zuid-Limburg op tijd. En daarnaast, zeggen ze, wil het nogal eens voorkomen dat maatregelen worden vertraagd door wetten en procedures. Zo is voor grote werkzaamheden een Europese aanbesteding verplicht, terwijl lokale bedrijven veel beter weten wat moet gebeuren.

En o ja: ook voor verzekeraars is een taak weggelegd. Aerts: „Over het algemeen krijgen getroffenen een groot deel van de schade vergoed. Maar wat nog weinig gebeurt, is dat mensen worden geprikkeld voorzorgsmaatregelen te nemen. Ik weet bijvoorbeeld dat als je in Amerika in een overstroombaar gebied woont en je woning helemaal flood proof is gebouwd, je een lagere verzekeringspremie betaalt. België is daar nu ook mee bezig. Maar in Nederland bestaan dit soort regelingen nog helemaal niet.”

Lees ook

Grote delen van West-Frankrijk staan blank, maar watermanagement is nauwelijks een verkiezingsthema