Zo ontstaat een gewoonte in onze hersenen (en daar kunnen we ons voordeel mee doen)

Elke ochtend op de automatische piloot koffie zetten, zonder erover na te denken naar de sportschool fietsen of het constante nagelbijten dat je maar niet kunt laten: gewoontes sturen een groot deel van ons gedrag, vaak zonder dat we het doorhebben. Maar wat gebeurt er eigenlijk in je brein als je een gewoonte aanleert?

Japanse onderzoekers hebben ontdekt dat er in muizenhersenen twee compleet gescheiden hersencircuits zijn die bepalen of een gewoonte ontstaat en zo ja, hoe hardnekkig die wordt. Een doorbraak die uiteindelijk kan helpen om betere gewoontes aan te leren en schadelijke routines te doorbreken. De hoop is dat bijvoorbeeld mensen met een dwangstoornis hier wat aan hebben in de toekomst.

Van bewuste keuze naar automatische piloot

Een gewoonte vormen betekent dat je een handeling zo vaak herhaalt dat je hersenen overschakelen van bewust nadenken naar automatisch handelen. Dit is een principe dat vaak wordt aangehaald als truc om vervelende taken, zoals schoonmaken, studeren en fitnessen, draaglijker te maken. Het komt erop neer dat je blijft volhouden tot het vanzelf gaat. Maar wetenschappers wisten tot nu toe niet goed wat er precies in de hersenen gebeurt tijdens die overgang van bewuste keuze naar automatische piloot.

Blijft de handeling exact hetzelfde terwijl je hem automatiseert of verandert het gedrag zelf ook mee? Dit is lastig te onderzoeken, want gewoontevorming kost normaal gesproken weken tot maanden, veel te lang om hersenveranderingen bij hetzelfde individu vooraf en nadien te vergelijken. Onderzoekers van Kyoto University bedachten daarom een slimme training waarmee muizen in recordtempo een gewoonte ontwikkelen.

Twee hersencircuits met totaal verschillende taken

“Gewoontes behoren tot de meest mysterieuze functies van ons brein. We hebben er zelf vaak amper grip op, ook al is het ons eigen gedrag”, vertelt hoofdonderzoeker Nozomi Asaoka. “Als we ontrafelen hoe gewoontes precies werken, kunnen we ze misschien ooit zelf sturen in plaats van andersom.” De muizen werden eerst getraind om doelgericht te handelen. Vervolgens kregen ze vier extra dagen training, puur gericht op het aanleren van automatisch, routinematig gedrag. Op deze manier lukte het om bij elk individueel dier precies te zien wanneer bewust gedrag omslaat in een automatisme. Hieruit bleek dat twee totaal verschillende hersencircuits ieder hun eigen taak hebben in dit proces.

Leestip: Last van uitstelgedrag? Dat zit diep verankerd in je hersenen

Het eerste circuit, dat loopt van de anterieure cingulate cortex (ACC) naar de retrospleniale cortex (RSC), bepaalt óf gedrag uitgroeit tot een gewoonte. De verbindingen in dit circuit verzwakken tijdens die overgang. Het tweede cruciale circuit loopt van de laterale orbitofrontale cortex (IOFC) naar het striatum (corpus stratium) en bepaalt hoe intensief die gewoonte wordt uitgevoerd (hieronder worden de verschillende hersengebieden uitgelegd).

Muizen met een sterke reactie in dit tweede circuit bleven de gewoonte fanatiek volhouden, terwijl dieren met een zwakkere reactie het gedrag steeds minder vaak lieten zien. Door beide circuits gericht te manipuleren, lukte het om de gewoontevorming naar believen te stimuleren en de intensiteit ervan bij te stellen. Hiermee bewijzen de Japanners dat de twee circuits op hun eigen manier resultaat opleveren.

Controlemechanismen

Gewoontevorming blijkt veel ingewikkelder dan het klassieke idee dat je een vaste routine creëert door constante herhaling. Zelfs nadat een gewoonte succesvol is aangeleerd, verschilt de frequentie en intensiteit van het gedrag flink van muis tot muis. “Onze studie brengt controlemechanismen aan het licht die tot nu toe over het hoofd zijn gezien. We weten nu wat bepaalt hoe sterk een gewoonte wordt uitgevoerd en hebben eindelijk een goede verklaring waarom gewoontes van persoon tot persoon verschillen”, zegt teamleider Yasunori Hayashi.

De wetenschappers gaan nu verder uitzoeken wat die individuele verschillen in gewoonte-intensiteit precies veroorzaakt. Het doel is om die kennis later in te zetten om goede gewoontes makkelijker op te bouwen en behandelingen voor problematische gewoontes te verbeteren. Hopelijk lukt het zo om dwangstoornissen (OCD) efficiënter te genezen of zelfs te voorkomen.

Wat er in de verschillende hersengebieden gebeurt
Anterieure cingulate cortex (ACC)
Dit is een hersengebied in de frontale kwab dat functioneert als een belangrijk knooppunt voor emotie, pijnbewustzijn en cognitieve controle.
Retrospleniale cortex (RSC)
De retrospleniale cortex is een hersengebied direct achter de hersenbalk (het corpus callosum) dat bestaat uit de Brodmann-gebieden 29 en 30, en een cruciale rol speelt bij het geheugen en de ruimtelijke oriëntatie.
Laterale orbitofrontale cortex (lOFC)De laterale orbitofrontale cortex (lOFC) is een hersengebied aan de onderkant van de frontale kwab, net boven de oogkassen, dat belangrijk is voor besluitvorming, het reguleren van emoties en het inschatten van beloningen of straffen.
Striatum
Het striatum is een centraal gelegen hersenstructuur die diep in beide hersenhelften ligt en cruciaal is voor beweging, motivatie en het beloningssysteem.

Wil je niets van Scientias missen? Voeg Scientias toe als voorkeursbron op Google dan zie je al onze verhalen!

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: