‘Stress veroorzaakt géén kanker, dus daar hoeven patiënten zich niet schuldig over te voelen’

Als je veel stress hebt, of eenzaam of angstig bent, dan heb je géén verhoogd risico op kanker. Dat concludeert een internationaal team van wetenschappers onder leiding van het UMC Groningen uit een grootschalig, langlopend onderzoek. De studie verscheen eind maart in het tijdschrift Cancer.

„Veel mensen denken wél dat psychosociale factoren kanker kunnen veroorzaken”, vertelt hoofdonderzoeker Lonneke van Tuijl. Zij is nu universitair docent klinische psychologie aan de Universiteit Utrecht, maar leidde het onderzoek toen ze nog in Groningen werkte. „En er zijn ook studies die wél dat soort verbanden suggereren. Wij hebben daarom in ons onderzoek veel meer gegevens bij elkaar gelegd, van in totaal ruim 421.000 mensen. En dan blijven die verbanden niet overeind.”

Wat was er dan mis met die eerdere studies?

„Die hielden vaak geen rekening met zaken als leeftijd en leefstijlfactoren, zoals roken. En veel studies kijken terug in de tijd. Ze onderzoeken dan bijvoorbeeld of mensen met kanker in het verleden depressief of eenzaam zijn geweest. Dat gebeurt aan de hand van vragenlijsten. Maar de kanker zélf roept vaak stress, angst of depressieve gevoelens op. Dat geeft soms ook een vertekend beeld van je eigen verleden. Je denkt al snel terug aan perioden waarin dingen misschien niet helemaal goed gingen.”

Hoe hebben jullie het onderzoek dan opgezet?

„Wij keken juist vóóruit. Dat kan als je heel grote datasets hebt van mensen die je jarenlang volgt. Wij gebruikten verschillende Nederlandse databases, waaronder Lifelines en de Rotterdam Study, plus grote databases uit Engeland, Noorwegen en Canada. Die bevatten allerlei metingen, met gestandaardiseerde vragenlijsten, van psychosociale en leefstijlfactoren. Vervolgens kijk je een aantal jaren later bij diezelfde mensen wie van hen kanker heeft gekregen. Dan krijg je een veel betrouwbaarder beeld. En doordat wij zulke grote datasets gebruikten, beschikten we over genoeg vragenlijsten die op een vergelijkbare manier waren afgenomen – en die vroegen naar dezelfde risicofactoren. Ook dat is namelijk problematisch bij veel eerdere studies.”

Is de uitkomst verrassend?

„Eerdere studies hebben dus nooit een consistent beeld gegeven. En je kunt je wel voorstellen dat er een link is tussen stress en kanker, bijvoorbeeld via het immuunsysteem: stress beïnvloedt het immuunsysteem, en het immuunsysteem kan een rol spelen bij het ontstaan van kanker. Intussen dénken heel veel mensen dat kanker door stress kan komen – in een Britse studie zelfs de helft van de mensen. Veel mensen redeneren dus dat je kanker in die zin aan jezelf te wijten hebt.”

Naar welke kankers hebben jullie gekeken?

„Naar heel veel verschillende, plus alle kankers samengenomen. Over de gehele linie vonden we geen correlatie tussen psychosociale factoren en kanker, zelfs als je niet corrigeert voor leefstijlfactoren. Alleen bij longkanker vonden we een kleine correlatie. Als je daarop inzoomt en corrigeert voor bekende risicofactoren zoals roken en overgewicht, blijft er alleen een verband overeind tussen het verlies van een dierbare en longkanker. Maar het is heel moeilijk om perfect te corrigeren voor roken. Er zijn bijvoorbeeld ook veel mensen die meeroken, en daar hadden we geen informatie over. ‘Verlies van een dierbare’ gaat vaak over een overleden partner, en misschien heeft die wel gerookt. Dus die uitkomst vraagt nog om nader onderzoek.”

Je zegt: ‘we corrigeren voor leefstijl’. Maar leefstijl en psychosociale factoren zijn toch heel lastig uit elkaar te halen?

„Dat klopt. Daarom is het dus zo mooi dat we ook in dat eerste stuk van het onderzoek, toen we niet corrigeerden voor leefstijl, al geen verband vonden met kanker. Maar inderdaad: gaat iemand die gestresst is, eerder roken, of worden mensen die roken, wellicht eerder gestresst? Of is er een andere factor die zowel het roken als de neiging tot stress verklaart? Dat weten we nog niet goed.”

Wat betekent jullie onderzoek nu voor de praktijk?

„Mensen die een kankerdiagnose krijgen, gaan vaak op zoek naar een verklaring. Er kunnen allerlei schuldgevoelens ontstaan. Wij hopen dat onze uitkomst geruststellend is: door stress of negatieve gedachten krijg je echt geen kanker. Tegelijkertijd ben ik wel voorzichtig: het is niet alsof dat schuldgevoel bij een andere uitkomst wél terecht was geweest. Stress hoort bij het leven: iederéén heeft het, in meer of mindere mate. Het is wel fijn dat wij nu kunnen onderbouwen dat je daar geen kanker van krijgt. En het is fijn dat een ‘nulbevinding’, iets wat je niet vindt, nu zoveel aandacht krijgt. Iets wat je wél vindt is natuurlijk sexyer.”

Als je iets niet vindt, betekent dat toch niet per se dat het er niet is?

„Op zichzelf niet, maar deze uitkomst hing natuurlijk niet op één database. Het beeld was heel consistent over alle cohorten. Daarnaast hadden wij eerder al vergelijkbaar onderzoek gedaan naar depressie en angst in relatie tot kanker. Daar kwam precies hetzelfde uit.”

En hoe zit het met stress, angst en depressie ná een kankerdiagnose? Beïnvloeden die het beloop van de ziekte?

„Dat zouden we heel graag nog willen onderzoeken. Iedereen gaat daar maar van uit, maar ook hier geven eerdere studies geen goed beeld. Dit haakt in op dat hele concept van ‘fighting spirit’. Veel kankerpatiënten ervaren dat als heel frustrerend: het idee dat je de kanker kunt ‘overwinnen’ als je maar positief blijft. En dat je dus ‘faalt’ als het niet goed afloopt. Dat geeft veel druk om je voortdurend op een bepaalde manier te gedragen, terwijl je vaak gewoon doodmoe bent. Dus dat zou ik weleens goed willen uitzoeken. Ik denk dat dat mensen veel rust kan geven.”