Na einde blokkade wacht mijnenjagers in de Straat van Hormuz een intensieve klus

Iran heeft vrijdag de Straat van Hormuz opengesteld voor al het scheepvaartverkeer, zolang het staakt-het-vuren in de regio van kracht is. De verrassende heropening van de cruciale vaarroute voor onder meer de wereldoliehandel werd vrijdagmiddag aangekondigd door de Iraanse minister van Buitenlandse Zaken Abbas Araghchi. In reactie op de Iraanse heropening van de Straat schreef president Trump echter dat de Amerikanen hún blokkade handhaven.

De blokkade van de Straat van Hormuz, de nauwe zeestraat tussen de Omaanse noordkust en Iran die als een flessenhals fungeert van de Perzische Golf, werd kort na het begin van de Israëlisch-Amerikaanse aanvallen op Iran ingesteld door Teheran. Honderden vrachtschepen, waaronder veel olietankers, kwamen daardoor vast te zitten in de Golf. Iran liet de afgelopen weken slechts enkele olietankers door, waaronder eigen schepen, of schepen van bevriende landen die bereid waren een hoge tol te betalen.

Araghchi schreef vrijdagmiddag op X dat Iran de zeestraat „volledig open” verklaart „in lijn met het staakt-het-vuren in Libanon”. Het staakt-het-vuren tussen Libanon en Israël ging vrijdag in, en duurt tien dagen. Het bestand tussen Iran en de VS en Israël ging vorige week in, en loopt komende dinsdag af.

President Trump schreef vrijdagmiddag in reactie op de opheffing van de Iraanse blokkade dat het Amerikaanse slot op de deur gewoon van kracht blijft, maar alleen voor Iraanse schepen. „De Straat van Hormuz is volledig open en klaar voor handel en vrije doorvaart, maar de maritieme blokkade blijft volledig van kracht voor zover het Iran betreft, uitsluitend, totdat onze transactie met Iran voor 100 procent is afgerond”, aldus Trump.

Nederlandse marine

Daarmee lijkt Trump druk op Iran te willen houden om akkoord te gaan met de Amerikaanse voorwaarden voor een vredesovereenkomst. Washington stuurt onder meer aan op een volledige ontmanteling van het Iraanse nucleaire programma. Bovendien willen de Amerikanen ruim vierhonderd kilo aan hoogverrijkt uranium in beslag nemen dat nog steeds in Iraans bezit is.

De plotselinge beweging rond de belangrijke vaarroute komt op een moment dat de VS en Iran proberen een nieuwe onderhandelingsronde op de agenda te krijgen, in Pakistan. De eerste ronde, vorig weekend, mislukte na 21 uur.

Lees ook

De onzekerheid regeert in de Straat van Hormuz, zelfs nu Iran de zeestraat zegt te heropenen

Onbekend is hoe snel het scheepvaartverkeer weer op gang kan komen in de Straat van Hormuz, waar Teheran twee smalle vaarroutes – dicht langs de Iraanse kust – heeft aangewezen als ‘veilig’.

De Britse premier Kier Starmer verkondigde dat „meer dan een tiental” landen klaar staan om deel te nemen aan een missie om de zeemijnen, die het Iraanse regime mogelijk heeft geplaatst in de zeestraat, te gaan ruimen en de scheepvaart in de Straat te beschermen. Een ‘coalitie van bereidwilligen’ onder leiding van Frankrijk en Engeland, sprak daarover vrijdag in Parijs. Ook de Nederlandse marine gaat vermoedelijk helpen bij het opsporen en onschadelijk maken van zeemijnen.

Onbegonnen werk

Het is een unieke situatie, zei kapitein-ter-zee Roy de Ruiter over de dubbele blokkade die tot vrijdag bestond: sinds het begin van de week werd de scheepvaart ook tegengehouden door de VS, als reactie op de mislukte vredesbesprekingen met Iran.

Maritieme blokkades, zegt De Ruiter, hoofddocent aan de Nederlandse Defensie Academie, zijn in de regel effectief – maar pas na verloop van vele maanden, zo niet jaren. Tijd die Trump – en met hem Europa en veel Aziatische landen – niet hebben: met elke dag dat de olie-export uit de Perzische Golf stil ligt, lopen de olieprijzen en daarmee de schade voor de wereldeconomie verder op.

Afgelopen vrijdag overlegden regeringsleiders uit Europa en Azië over manieren op de scheepvaart in de Golf weer op gang te krijgen. De Franse president Macron heeft eerder duidelijk gemaakt dat de ‘coalitie van bereidwilligen’ in de Golf onafhankelijk van de VS zal opereren. Zowel Macron als de Britse premier Starmer heeft bovendien laten weten dat de maritieme stabilisatiemacht pas aan het werk zal gaan nadat de vijandelijkheden zijn beëindigd. Ook minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen (CDA) noemde donderdag in debat met de Tweede Kamer een einde aan de oorlog een harde voorwaarde voor eventuele Nederlandse deelname.

Slechts een vluchtige blik op de zeekaart is voldoende om te beseffen dat een operatie onder oorlogsomstandigheden eigenlijk onbegonnen werk is. „De Iraanse kust is bergachtig gebied van waaruit je de zeestraat gemakkelijk kunt bestrijken met artillerie of raketten”, zegt Roy de Ruiter. „Zonder een duurzaam staakt-het-vuren is een operatie heel gevaarlijk.”

Maar ook een einde aan de oorlog betekent niet automatisch dat de olietankers onbelemmerd kunnen doorvaren. Anonieme Amerikaanse functionarissen verklaarden eind maart tegenover CBS dat Iran „ten minste twaalf onderwatermijnen” zou hebben geplaatst in de Straat van Hormuz, een andere functionaris hield het op „minder dan twaalf”.

Het mijnenvrij maken van de Straat is een intensieve klus, zegt De Ruiter. „Mijnenjagers zullen proberen om een vaarroute vrij te maken door drones en duikers vooruit te sturen. Dat gaat heel langzaam, want onder water heb je minder zicht.”

Het creëren van een veilige vaarroute gaat volgens De Ruiter op zijn minst enkele weken in beslag nemen. Gedurende die tijd moeten de mijnenjagers worden beschermd door andere schepen, bijvoorbeeld door luchtverdedigingsfregatten als de Zr. Ms. Evertsen, die op dit moment deelneemt aan een vlooteskader onder Franse leiding om de oostelijke Middellandse Zee te beschermen tegen mogelijke Iraanse raket- en drone-aanvallen. Inmiddels is ook het Nederlandse fregat Zr. Ms. De Ruyter onderweg naar de Rode Zee – vooralsnog voor een rondreis door de Indische en Stille Oceaan.

Nieuwe mijnenjager

Vorig weekeinde maakte de Amerikaanse krijgsmacht bekend dat de marine twee destroyers naar de Straat van Hormuz had gedirigeerd om zelf een begin te maken met de mijnenbestrijdingsoperatie. De USS Frank E. Petersen Jr. en de USS Michael Murphy, die beide behoren tot de aanvalsgroep van het vliegdekschip USS Abraham Lincoln, lieten zich zaterdag zien in de Straat voor een operatie die de „voorwaarden creëert” voor een bredere campagne ter bestrijding van de mijnen. Maar de Amerikanen beschikken niet over eigen gespecialiseerde mijnenbestrijdingsvaartuigen in de regio.

Mijnenbestrijding, zo zegt De Ruiter, staat van oudsher niet erg hoog aangeschreven bij de US Navy. Europese marines, zoals die van Nederland, België en Duitsland, beschikken over uitgebreide expertise en praktijkervaring. Nog elk jaar worden zeemijnen uit de Eerste en Tweede Wereldoorlog ontmanteld in de Noordzee. Nederland beschikt nog over twee mijnenjagers van de Alkmaar-klasse, die al in de jaren tachtig met succes werden ingezet in de Perzische Golf, tijdens de oorlog tussen Iran en Irak.

Eind februari arriveerde bovendien de ‘Vlissingen’, het eerste nieuwe mijnenbestrijdingsvaartuig van de Koninklijke Marine, in Den Helder. De nieuwe mijnenjager is veel groter dan zijn voorgangers omdat hij plaats biedt aan twee onbemande zeedrones die zelfstandig mijnen kunnen opsporen. Zr. Ms. Vlissingen is pas over enkele maanden inzetbaar, maar De Ruiter sluit niet uit dat hij zal worden ingezet: „We weten niet hoe lang dit conflict nog gaat duren.”