Gematigd zijn helpt niet: beide kampen zien je gewoon als de vijand

Wie zich in een verhit debat gematigd opstelt, hoopt vaak beide kampen te bereiken. In de praktijk pakt dat meestal anders uit. Amerikaanse onderzoekers hebben aangetoond dat mensen met een uitgesproken standpunt een gematigd persoon vooral indelen bij de tegenpartij.

De onderzoekers noemen dit het ‘gematigde als buitenstaander’-effect. Ze voerden vijf experimenten uit om het in kaart te brengen. In het eerste experiment kregen deelnemers elf mogelijke regels rond abortus voorgelegd. Die varieerden van een volledig verbod tot abortus die altijd is toegestaan, met alles daartussenin.

Deelnemers zonder uitgesproken standpunt vonden gemiddeld dat abortus bij 4, 8 of 12 weken een gematigd standpunt was. Mensen die wél een sterke mening hadden, aan beide kanten van het spectrum, vonden dat maar niets. Hoe uitgesprokener hun eigen standpunt, hoe meer ze de gematigde persoon zagen als lid van de ‘andere’ groep.

Ook een persoon krijgt een etiket

In een tweede experiment ging het niet meer over regels, maar over een verzonnen persoon met de naam Jamie. Jamie steunde telkens een van de elf standpunten. Het resultaat bleef hetzelfde: wie tegen abortus was, zag de gematigde Jamie als voorstander van abortus en omgekeerd.

Er zijn wel grenzen aan deze methode. Deelnemers gaven een cijfer aan een naam op een scherm. Dat is iets anders dan een gesprek met een collega of buur, waarin je veel meer context hebt.

Alleen bij goed en kwaad

Het effect duikt bovendien niet zomaar overal op. Dat bleek uit een derde experiment, dat vijf dagen voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2024 plaatsvond.

810 deelnemers beoordeelden zeven personen die zich uitspraken over Donald Trump en Kamala Harris. Eén van de zeven steunde beide kandidaten even sterk. Dat was de gematigde.

Linkse deelnemers bestempelden die persoon als conservatief en omgekeerd. Bij de conservatieve deelnemers was de verschuiving echter te klein om statistisch significant te zijn.

Daarna stelden de onderzoekers twee vragen. Eén: is de keuze tussen die kandidaten een kwestie van goed en kwaad, of van politieke voorkeur? Twee: hoe bedreigend zou het voor jou of de samenleving zijn als de andere kandidaat wint?

Die twee antwoorden bleken samen te bepalen of het effect optrad. Bij deelnemers die de tegenpartij niet als een bedreiging zagen, maakte het niet uit of ze het thema als een morele kwestie beschouwden: het effect bleef uit. Alleen bij deelnemers die zich wél bedreigd voelden, zorgde een morele lading ervoor dat de gematigde persoon in het andere kamp werd geplaatst.

De twee groepen waren sterk verdeeld. Meer dan 400 deelnemers voelden zich sterk bedreigd door de andere kandidaat. 155 deelnemers voelden dat niet.

Leestip: Deze Nederlandse uitvinding veranderde de wereldpolitiek

Niet je vriend zijn is erger dan mijn vijand zijn

Waarom gebeurt dit? De onderzoekers vermoedden dat het niet gaat om wat de gematigde persoon niet steunt, maar om wat die persoon niet afkeurt.

In een vierde experiment lieten ze daarom alleen liberale deelnemers oordelen. Sommigen beoordeelden iemand met gemengde gevoelens over Donald Trump. Anderen beoordeelden iemand met gemengde gevoelens over Kamala Harris.

Het verschil was groot. Wie gemengde gevoelens had over Trump, kreeg het label conservatief opgeplakt. Wie gemengde gevoelens had over Harris, werd gewoon als gematigd gezien.

Met andere woorden: je eigen kamp maar half steunen wordt vergeven. De tegenstander niet veroordelen, niet.

Eén woord maakt het verschil

Het laatste experiment ging over het conflict tussen Israël en Palestina. Het vond plaats kort na de aanval van Hamas op Israël op 7 oktober 2023. Deelnemers moesten opnieuw een verzonnen persoon beoordelen. De helft las een gematigd standpunt in de vorm van: ‘Beide partijen hebben gelijk.’ De andere helft las hetzelfde standpunt in de vorm van: ‘Geen van beide partijen heeft gelijk.’

De inhoud verschilde nauwelijks. De reactie wel. Bij de eerste formulering was het effect heel duidelijk. Bij de tweede verdween het grotendeels.

En dat is meteen de praktische tip. Wil je een gematigd standpunt verdedigen zonder meteen op lange tenen te trappen, formuleer het dan als kritiek op beide kanten.

Wil je niets van Scientias missen? Voeg Scientias toe als voorkeursbron op Google dan zie je al onze verhalen!

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: