Deze cocons herschrijven de geschiedenis van de Zijderoute

Drie stokoude cocons uit Oezbekistan laten zien dat zijdeproductie minstens 2.000 jaar ouder is dan gedacht.

Schrijf je in voor de nieuwsbrief! Ook elke dag vers het laatste wetenschapsnieuws in je inbox? Of elke week? Schrijf je hier in voor de nieuwsbrief!

Archeologen hebben in het zuiden van Oezbekistan drie goed bewaarde cocons van zijderupsen gevonden. De cocons lagen op de vindplaats Sapalli Tepe, een nederzetting uit de bronstijd. Een cocon is rechtstreeks gedateerd op de periode tussen 1940 en 1765 voor Christus. De andere twee kwamen uit dezelfde bodemlaag. Volgens de onderzoekers is dit het oudste bewijs voor gekweekte zijderupsen buiten China.

Dat is opvallend, want lange tijd werd gedacht dat zijde en de kennis over zijdeproductie pas veel later naar Centraal-Azië kwamen. Dat zou vooral zijn gebeurd via de Zijderoute. Deze handelsroute verbond China met gebieden verder naar het westen. Zijde was daarbij een zeer gewild luxeproduct. De nieuwe vondst wijst er nu op dat de techniek bijna tweeduizend jaar eerder al buiten China bekend was. Het onderzoek is te vinden in Science Advances.

Koolstofdatering

Archeoloog Xinyi Liu van Washington University in St. Louis zegt: “Dit is het oudste archeologische bewijs van bewaarde cocons van zijderupsen met een directe koolstofdatering. Zelfs in China, waar de zijderups werd gedomesticeerd, hebben we geen cocons gevonden die zo oud zijn. Dat komt deels doordat zulke resten moeilijk bewaard blijven.”

Leestip: Wetenschappers maken vest en sjaal van spinnenzijde

De cocons bleven in Oezbekistan waarschijnlijk goed bewaard door het droge klimaat. Onderzoekers vonden ze tussen resten van houtskool, zaden en ander plantenmateriaal. Ze kwamen tevoorschijn toen grondmonsters met water werden gespoeld. Daardoor dreven lichte resten naar boven. Daarna bekeken de wetenschappers de vorm en de fijne draden van de cocons onder verschillende microscopen.

Eiwitten

Ook onderzochten ze de eiwitten in de cocons. Die analyse wees op de soort Bombyx mori, de gedomesticeerde zijderups die leeft van bladeren van de moerbeiboom. Dat is belangrijk, omdat in delen van Zuid-Azië vroeger ook zijde werd gemaakt met behulp van andere diersoorten. “De herkenning van deze cocons als Bombyx mori is bijzonder belangrijk,” zegt Liu. “Ze worden daardoor verbonden met de zijdeproductie op basis van moerbeibomen, die in het oude China ontstond.”

De onderzoekers vonden op Sapalli Tepe bovendien ook verkoolde resten van moerbeihout. Ook dat is bijzonder: moerbeibomen komen van nature niet voor in dit deel van Centraal-Azië. Mensen moeten de bomen dus hebben meegenomen en aangeplant. Dat maakt het extra aannemelijk dat de bewoners zelf zijderupsen hielden. De rupsen hebben namelijk veel verse moerbeibladeren nodig.

Er is nog een andere aanwijzing gevonden dat plaatselijk zijde werd geproduceerd. Tijdens eerdere opgravingen in de jaren zeventig werd op Sapalli Tepe een stukje textiel gevonden. Dat kon voor de nieuwe studie niet opnieuw worden onderzocht, omdat het wordt bewaard in een museum. De beschrijvingen van destijds wijzen er echter wel op dat het met een weeftechniek is gemaakt die kenmerkend is voor de Chinese zijdeproductie.

Springlevende industrie

Daarmee laat het onderzoek zien dat zijde al voor de komst van de historische Zijderoute werd geproduceerd. Liu: “We weten dat gemeenschappen in deze periode goederen uitwisselden en van elkaar leerden. Soms gebeurde dat doordat mensen verhuisden en soms doordat ideeën werden overgenomen.” Volgens hem laat de studie zien dat ook het maken van zijde deel was van deze vroege vorm van globalisering. Liu: “Het is waarschijnlijk dat zijde en de kweek van zijderupsen veel ouder zijn dan de Zijderoute. De verspreiding begon mogelijk al in de bronstijd.”

Hoe de zijderupsen en moerbeibomen precies in Oezbekistan terechtkwamen is echter nog niet duidelijk. De onderzoekers denken aan een route langs de zuidkant van de Himalaya. Op de vindplaats werd namelijk ook houtskool van citrusbomen gevonden. Zulke bomen kwamen waarschijnlijk uit Zuid-Azië.

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Ook huiskatten reisden mogelijk via de beroemde zijderoute en Chinezen omarmden wiet 2500 jaar geleden al . Of lees dit artikel: Wetenschappers dansen door het lab: voor het eerst hebben ze een zijderups zover gekregen dat deze spinnendraad maakt (en dat biedt mogelijkheden!) .

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: