De ‘JD Vance-vloek’: waarom ons brein dol is op toevallige patronen

Overal waar de Amerikaanse vicepresident JD Vance opduikt, lijkt het mis te gaan. Wat vertelt dat werkelijk over ons?

Op paaszondag 2025 schudt JD Vance de hand van paus Franciscus in het Vaticaan. De volgende ochtend is de paus dood. Een week eerder pakt Vance een American football-trofee op tijdens een ceremonie in het Witte Huis. Het ding valt in twee stukken uiteen nadat hij het laat vallen. Vorige week vliegt de vicepresident naar Boedapest om Viktor Orbán te steunen bij de Hongaarse verkiezingen. Orbán wordt van de troon gestoten na zestien jaar aan de macht. Meteen daarna vertrekt Vance naar Islamabad voor vredesonderhandelingen met Iran. Na 21 uur overleg lijkt een deal verder weg dan ooit.

Het internet heeft zijn verdict al lang klaar. Op sociale media verschijnen na elke tegenslag binnen minuten berichten als “JD Vance is vervloekt” en “stuur hem alsjeblieft naar Moskou”. De zoekterm ‘JD Vance Curse’ piekt om de zoveel maanden op Google Trends. Na het Hongaarse debacle bedacht columnist Seth Abramson zelfs een nieuw werkwoord: “Wow, JD really vanced the hell out of the Hungarian presidential election.”

Het is heerlijk om je in te beelden dat Vance gewoon onheil met zich meebrengt, overal waar hij komt. Maar: de paus was 88 en was al lang zeer ziek, Orbán stond al weken achter in de peilingen en experts waarschuwden al langer dat de Irandeal moeilijk ging worden.
En toch. Als je de reeks tegenslagen zo achter elkaar zet, voelt het alsof er iets aan de hand is. Dat gevoel is geen toeval. Dat is gewoon hoe ons brein werkt.

Ons brein is een patroonmachine

Ons brein is nu eenmaal geëvolueerd om overal verbanden in te zien, zelfs waar die niet bestaan. Dat was nuttig toen we op de savanne leefden: elke ritseling in het struikgewas kan immers een roofdier zijn. Beter om toch maar bang te zijn, ook al wordt die waarschijnlijk veroorzaakt door de wind. Want die ene keer dat het toch een sabeltandtijger is, is het te laat.

Dit fenomeen heeft een naam: apofenie. Het is de neiging om betekenisvolle patronen te zien in willekeurige informatie. Het is dezelfde software die ons gezichten laat zien in wolken, of ‘vloeken’ ontdekken die politici met zich meebrengen. Valse patronen voelen net zo overtuigend als echte.

Leestip: Dodelijke ‘vloek van de Farao’-schimmel blijkt mogelijk succesvol kankermedicijn

Een klassieke denkfout

De kern van de Vance-vloek is een van de oudste denkfouten in de logica: post hoc ergo propter hoc, ofwel ‘na dit, dus door dit’. Vance bezoekt de paus en de paus sterft, dus het bezoek veroorzaakte het overlijden. Het klinkt absurd als je het zo opschrijft, maar ons brein maakt deze sprong voortdurend, automatisch en onbewust. Het is dezelfde denkfout die mensen laat geloven dat een bepaald ritueel hun voetbalteam doet winnen, of dat je treinticket niet betalen ervoor zorgt dat de conducteur die ene keer toch verschijnt.

Om het gevoel te hebben dat er een patroon is, is bovendien verrassend weinig nodig. Twee treffers zijn eigenlijk al genoeg. Dit noemen psychologen de clustering illusion. Het is de neiging om in kleine reeksen al patronen te herkennen die er niet zijn. Een vicepresident die op twee weken aanwezig is op twee plaatsen waar het misloopt: statistisch gezien is dat normaal. Maar toch voelt het als een trend. En zodra dat gevoel er is, doet een derde voorbeeld de rest van het werk.

Hoe een vloek ‘echt’ wordt

Dat derde voorbeeld dat je pas het gevoel geeft dat het allemaal klopt, is verbonden aan een nieuw mechanisme: confirmation bias, oftewel een bevestigingsvooroordeel. Zodra we vermoeden dat er een patroon is, gaan we enkel naar informatie kijken die dat bevestigt. We negeren alles wat het tegenspreekt. JD Vance heeft de paus al gedood en Orbán doen vallen, dus die Irandeal komt er wellicht niet, denk je dan. Eenmaal de deal er niet komt, heb je weer ‘bewijs’ voor de vloek.

Maar stel je eens de tegenovergestelde vraag: hoe vaak gebeurde er niets na een bezoek van Vance? Dat herinnert niemand zich, want het zijn geen nieuwswaardige momenten. De ’treffers’ worden daarentegen opgeslagen en massaal gedeeld op sociale media. Denk daar eens aan, voordat je in de comments op Facebook vraagt dat Vance eens naar Nederland of België komt. Want wellicht gaat de man er niet voor zorgen dat jouw meest verfoeide politicus het loodje legt.

Schrijf je in voor de nieuwsbrief! Ook elke dag vers het laatste wetenschapsnieuws in je inbox? Of elke week? Schrijf je hier in voor de nieuwsbrief!

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: