‘In het gokpaleis van de financiële markten zijn de kosten voor de samenleving’

Op internationale financiële markten vindt „krankzinnig gokgedrag” plaats dat direct weerslag heeft op pensioenen, op de prijs van brood, energie, en huisvesting, en op de biosfeer. Dat wil Ann Pettifor, politiek econoom en directeur van de denktank PRIME (Policy Research in Macroeconomics), laten zien in haar boek The Global Casino. How Wall Street Gambles with People and the Planet.

De titel verwijst naar Casino Capitalism (1986), van politiek econoom Susan Strange, aan wie Pettifor haar boek opdraagt. Net als Strange wil Pettifor haar lezers het ‘gokpaleis’ helpen begrijpen. Want volgens haar hebben burgers geen idee hoe het financiële stelsel werkt, laat staan hoe het tégen hen werkt. Ze beschrijft het als een privaat, aan weinig regels gebonden systeem van wereldwijd opererende financiële markten die het nationale overheden lastig maken sociaal beleid uit te voeren.

Het is een actueel onderwerp, blijkt ook de afgelopen weken aan de pomp. De benzine- en dieselprijzen worden grotendeels bepaald door de wereldhandel in olie op grondstoffenbeurzen, ook in landen die zelf olie produceren zoals de Verenigde Staten. Door de inval van Rusland in Oekraïne in 2022 schoot de prijs van olie omhoog, en nu opnieuw door de crisis in het Midden-Oosten. Handelaren rekenen voor nog aanwezige voorraden een prijs die zij verwachten te moeten betalen om die voorraden weer aan te vullen.

Het casino-aspect ziet Pettifor in de grote invloed van speculatie op dit soort markten, ofwel transacties voor financieel gewin in plaats van investeringen in productie en dienstverlening. Handelaren op grondstoffenbeurzen zijn volgens haar meestal niet uit op daadwerkelijke levering van de betreffende grondstof. In plaats daarvan maken ze gebruik van de prijsverschillen tussen de op die beurzen verhandelde termijncontracten – contracten voor een gespecificeerde hoeveelheid met een bepaalde leverdatum (futures) – om snelle winst te maken. Ze stappen uit voordat de vaten olie, of tonnen graan, op de stoep staan, maar kunnen in de tussentijd zorgen voor heftige prijsbewegingen, vooral in een crisis.

AI-investeringen

Speculatie kent gradaties. Puur gokgedrag ziet Pettifor in de uit de lucht gegrepen, astronomische waarderingen van techstart-ups, gefinancierd met geleend geld via riskante hefboomconstructies. Die constructies maken het mogelijk met een kleine inleg maximaal winst te behalen – of alles te verliezen. Ter illustratie wijst ze naar de Koreaans-Japanse durfinvesteerder Masayoshi Son, directeur van SoftBank. Het bedrijf is geen bank, maar investeert in technologiebedrijven zoals tot voor kort Nvidia (chips), en nu OpenAI, de maker van ChatGPT.

Son’s mega-investeringen in AI komen juist op een moment dat er twijfel ontstaat over de toekomstige opbrengsten van deze nieuwe technologie, en dus over de waarde van de tot nu toe verstrekte leningen. Die strategie is risicovol, niet op de laatste plaats voor de samenleving, schrijft Pettifor. Als Son mispokert – dat gebeurde al tweemaal, in 2001 en 2008 – kunnen externe investeerders in SoftBank’s Vision Fund, of rechtstreekse investeerders in AI-bedrijven, worden meegesleurd. Dat zijn onder meer pensioenfondsen, banken, en hedgefondsen die hiervoor geld lenen van banken.

De verwevenheid van financiële instellingen blijkt in zo’n geval een kwetsbaarheid. Bij plots massale afwaardering van uitstaande leningen dreigt eenzelfde systeembrede schok als in 2008.

Dat Pettifor het financiële systeem in haar boek vanuit deze, licht alarmistische, hoek benadert, hoeft niet te verbazen. Ze pleit al decennia voor een rechtvaardigere economie en tegen een van alle ethiek ontdane, ‘orthodoxe’ economie. In The Global Casino grijpt ze dan ook terug op eerder werk: The coming first world debt crisis (2003), over de schuldencrisis in de jaren tachtig en de impact op ontwikkelingslanden. En in het klimaathoofdstuk van haar nieuwe boek kan ze weer leunen op The case for the green new deal (2019). De Amerikaanse Alexandria Ocasio-Cortez, lid van het Huis van Afgevaardigden, putte voor beleidsvoorstellen inspiratie uit Pettifors werk op dit thema.

Hoe dan wel?

Kan het ‘casino’ nog omgebouwd worden? Is er een financieel en monetair systeem mogelijk dat concentratie van politieke en economische macht tegengaat, kapitaalstromen aan banden legt, en nationale overheden meer armslag geeft om publieke belangen te beschermen? Daarvoor doet Pettifor een aantal suggesties.

Zo wil ze terug naar het plan uit 1943 van de Britse econoom John Maynard Keynes voor een International Clearing Union (ICU) die, op dezelfde manier als het gereguleerde bankensysteem, geld zou kunnen creëren voor gebruik binnen de ICU. Een dominante munteenheid, zoals vooralsnog de dollar, zou dan niet nodig zijn.

Het aan banden leggen van kapitaal kan bijvoorbeeld via het belasten van buitenlandse investeringen, vindt Pettifor. Ook moeten centrale banken meer gespitst zijn op het voorkómen van financiële crises. Het overeind houden van het financiële systeem ín een crisis is noodzakelijk, maar houdt stelselmatig geen rekening met de sociale gevolgen van die crisis. Onlangs beweerde een voormalig bestuurder van ING in het Het Financieele Dagblad dat de crisis van 2008 helemaal niet zo’n ramp was. De markten waren er zo weer bovenop. Maar aAls mensen hun huis of baan kwijtraken en aan hun lot worden overgelaten, dan bestaat de kans dat zij radicaliseren, met gevaar voor de democratie tot gevolg. Om nog maar te zwijgen over de ellende voor deze mensen zelf.

Hoewel de casinoverbouwing volgens Pettifor in theorie mogelijk is, moet ze constateren dat de politieke voorwaarden daarvoor nu ontbreken. Misschien na een crisis zoals die in de jaren dertig, oppert ze nog, toen het Amerikaanse banken- en effectenwezen op de schop ging. Of na een oorlog, zoals in 1944, toen het financieel-economische akkoord van Bretton Woods het licht zag.

Puzzelen

The Global Casino is een polemisch boek, met een duidelijke visie. Bovendien weet Pettifor verschillende – voor burgers onzichtbare – hoeken en gaten van het financiële systeem helder uit te leggen, zoals ingewikkelde leenconstructies en strategieën. Maar het is soms ook even puzzelen.

Pettifor houdt bijvoorbeeld een ‘orthodoxe’ opvatting van geld als ‘product’ (commodity) verantwoordelijk voor het ontstaan van het ‘casino’. Het denken over geld als ‘product’ stamt uit de tijd waarin geld een intrinsieke waarde had (gouden of zilveren munten), maar volgens Pettifor is het nog steeds impliciet aanwezig in het werk van veel economen.

Haar redenering verloopt in twee stappen: de opvatting van geld als ‘product’ maakt verhandelbaarheid van geld denkbaar. Stap twee: die handel mag volgens die opvatting niet aan regels of toezicht gebonden worden, anders werkt de markt niet efficiënt en wordt kapitaal niet het meest profijtelijk geïnvesteerd.

Vervolgens contrasteert Pettifor de verhandelbaarheid van geld – dus stap één – met Keynes’ opvatting van geld, die daarmee onverenigbaar zou zijn. Keynes zag geld niet als een ‘product’ maar als een ‘sociale constructie’, een ‘betalingsbelofte’, met een directe invloed op de economie.

Dat is inderdaad een andere, minder individugerichte opvatting van geld, maar Keynes was niet tegen het verhandelen ervan. Sterker nog, hij was persoonlijk actief op de markt, met wisselend succes overigens. Het contrast dat Pettifor wil schetsen zit dan ook in stap twee: Keynes was tegen handel in geld zonder speciale regulering of beperking. Dát is wat de deregulering van de financiële sector en het openstellen van grenzen voor kapitaal in de jaren tachtig en negentig mogelijk maakten, met het huidige ‘casino’ tot resultaat.

Samenvattend: The Global Casino hoort op de leeslijst van geïnteresseerden in het geldstelsel, het financiële systeem, en de invloed van internationale financiële markten op nationale economieën. Maar het is geen boek voor in de strandtas. Het vergt – en verdient – volle aandacht.