‘Silent Friend’ beziet de wereld door de ogen van een boom: ‘Sommige kleine planten werden heel goede vrienden’

„De enige verhaallijn die door mijn film loopt, is eigenlijk: het eerste orgasme van een heel erg oude boom”, zegt de Hongaarse regisseur Ildikó Enyedi (70) op het filmfestival van Rotterdam. „Ik wilde een sensuele film maken. Zonder mensenseksscènes, maar vol natuur en planten die genieten, ook van hun seksuele leven.”

Silent Friend is een unieke ervaring: rijk aan emotie, pracht, kennis – arm aan verhaal. Het is een triptiek; de drie delen losjes verbonden door één eeuwenoude ginkgo, een Japanse notenboom in de botanische tuin van de universiteit van Marburg. Onder het bladerdek zoeken drie personages toenadering tot de natuur: student Grete in de vroeg-20ste eeuw, student Hannes tijdens de hippiebeweging, en de Hongkongse neurowetenschapper Tony in de Covid-jaren. Terwijl de verhalen zich door elkaar vlechten, komen de drie steeds dichterbij werkelijke communicatie met het plantenrijk – het neemt bijna sciencefictionachtige vormen aan.

Maar de échte hoofdpersoon is de ginkgo. Een van de laatste bomen van zijn soort, die drieduizend jaar oud wordt, en nu al eeuwen zwijgend en eenzaam toekijkt. Voor wie een mensenleven plaatsheeft tussen twee ademteugen.

Het is niet de eerste keer dat Ildikó Enyedi planten een hoofdrol geeft in haar films. Neem Simon, the Magician (1999), daarin is een potplant de kroongetuige van een moord. Of On Body and Soul (2017), waarin twee mensen precies hetzelfde dromen, over herten in een winterbos.

Toch maakte ze tot nu toe hoofdzakelijk ‘mensenfilms’. „Nu besloot ik eindelijk een hele film te wijden aan mijn gekke, kleine interesses. En dat gaat niet alleen om planten, maar om een perspectiefwisseling: als wij ons als mensen niet als middelpunt zien, maar als onderdeel van de natuur, dan doen we allerlei verfrissende inzichten op over onszelf!”

Lees ook

‘Mannen zijn veel kwetsbaarder dan ze willen toegeven’

Silent Friend bruist van leven. Alles zoemt, bloeit en plant zich voort in de botanische tuin; zo ook de mensen. En dat zijn niet de enige gelijkenissen. In microscopisch detail toont Enyedi hoe bladgroenkorrels golven en puzzelen als de menselijke huid. Hoe de weefsels op elkaar lijken. Hoe de natuur stress heeft. Én wensen.

„We hadden opnamedagen met een crew van zeventig mensen. Maar in de weekends gingen we met een heel klein team filmen in de tuin. Je wilt namelijk niet met zeventig man wachten tot een slak op de juiste plek arriveert voor de shot. Het was fantastisch. Sommige heel kleine planten werden goede vrienden. Het bracht zoveel genot en nieuwsgierigheid bij het team.”

Het geheime leven van planten

Enyedi volgt de natuurwetenschap al sinds ze jong was. Hoe kan ze ook anders, als kind van de jaren zeventig? In die jaren ontstond in het Westen een nieuwe, holistische omgang met natuur, gevoed door niet-westerse filosofie – én psychedelica. „Ja, ik deed daar ook aan mee.” Schouderophalend: „Ik was jong in de jaren zeventig!”

„Maar dat was er slechts een klein onderdeel van. Het was ook gewoon: zitten in het gras, terwijl het vijf jaar eerder verboden was om zelfs maar één stap op het gras te zetten. Hele simpele dingen – die je wereldbeeld transformeren.”

Enyedi werd geen padvinder of bushcrafter. „Ik ben nogal een boekenwurm. Op een terras zitten en een boek lezen is voor mij al alsof ik in de jungle zit.” Maar de natuurwetenschap bleef ze in de gaten houden.

In 1973 werd pseudowetenschapsboek The Secret Life of Plants een hit in elke ashram: planten zouden gedachten lezen, gedijen bij Mozart! Dát werd allemaal snel ontkracht. Maar planten bleken wel degelijk te communiceren. Wetenschapper John Milburn ontdekte in de jaren zestig dat planten klikgeluidjes maken. Later verschenen er onderzoeken waaruit zou blijken dat sommige planten elkaar ‘waarschuwen’ door stofjes af te scheiden, of zelfs ultrasone stressgeluidjes maken waaraan wetenschappers ziekte, schade, droogte en meer kunnen aflezen.

„Als je het echt leuk wil hebben: zoek dan wetenschapper Monica Gagliano op”, zegt Enyedi. De Australische onderzoeker ontdekte dat planten grondwater lokaliseren door trillingen, en zelfs dingen kunnen ‘onthouden’. Enyedi: „Haar bevindingen waren zo radicaal dat ze bíjna de academische wereld uitgegooid werd. En toen haar ontdekkingen eindelijk mainstream werden, was zij alweer véél verder. Dat gebeurde een keer of drie.”

Enyedi: „In de wetenschap is er nu een debat over de vraag: hebben planten bewustzijn? En wat ís bewustzijn? Ik denk dat elk kind een elementair gevoel heeft dat alle levende wezens een bepaald soort bewustzijn hebben. Een gevoel van: ‘Ik ben een vleermuis’. Of: ‘Ik ben een paddenstoel’. Een paar wetenschappers beamen dat tegenwoordig.”

Al zijn de meeste ‘romantische’ plantenclaims de afgelopen jaren wel ontkracht. Het populaire boek The Secret Life of Trees, uit 2015, bleek net zoals zijn tegenhanger uit 1973: pseudowetenschappelijk. En er is geen bewijs voor een wood wide web, de theorie dat planten via schimmelnetwerken ondergronds uitgebreid kletsen en samenspannen. Naar Monica Gagliano wordt tegenwoordig ook scheef gekeken. Sinds haar beweringen dat ze een onzichtbare beer bereed in het bos en carrière-advies kreeg van de natuur.

Lees ook

De wereld ging aan de haal met een verhaal over empathische bomen die met elkaar communiceren. Het bleek een sprookje

Grete (Luna Wedler) vindt in ‘Silent Friend’ toenadering tot de natuur door te dansen onder de bomen.

Foto Szilagyi Lenke

Van Linnaeus tot psychedelica

Maar Silent Friend gaat niet om waarheid. Het zit allemaal in de film. En dan mengt Enyedi er ook nog wat neurowetenschap in. Ze geeft nog meer huiswerk: „Zoek de TED-talk van Anil Seth op!”

De drie verschillende personages van Silent Friend reflecteren verschillende benaderingen in de wetenschap. In 1908 botst Grete tegen seksisme en de traditionele natuurwetenschap: Linnaeus’ Systema naturae, waarmee de natuurlijke wereld gelabeld en geclassificeerd werd – en dus gescheiden. Hannes bedrijft natuurwetenschap in 1972 meer zoals Goethe het voorstond: gestuurd door intuïtie en emotie. Hij bouwt een vriendschap met zijn potplant op. En in 2020 ziet neurowetenschapper Tony een neuraal netwerk in bomen – misschien hallucineert een boom óók de werkelijkheid, net als de mens (zie Anil Seth). Én hij gaat naakt aan de psychedelica om één met de natuur te worden.

Maar ondanks al die verwijzingen en invloeden, raakt Silent Friend je vooral emotioneel. Hij draait om de schoonheid van de zoektocht. Naar kennis, naar een gemeenschappelijke taal. Enyedi: „De film gaat over buitenstaanders. Om hun wens om te communiceren. En hoe onhandig en lastig dat vaak is. Als mens hebben we gereedschap nodig, een interface. We kunnen niet simpelweg in het gras zitten of een boom knuffelen.”

Enyedi wil ons dus geen ‘romantische biologie’ opdringen, zoals dat smalend wordt genoemd. „Er zitten geen lessen in mijn film”, zegt ze. „Ik wil je geen schuldgevoel aanpraten over hoe we planten behandelen. Het is gewoon: ‘Dit is interessant, en er is nog veel meer. Ga er zo ver mee als je wilt!'”