Olietekorten raken diesel, maar ook luiers. Het kabinet komt in beweging en oliecrisisplan gaat ‘fase 1’ in

2 uren geleden 2

Maandag activeert het kabinet het Landelijk Crisisplan Olie, door op te schalen naar de zogenoemde ‘alerteringsfase’. Dat bevestigen ingewijden aan NRC, na berichtgeving van De Telegraaf. Dit crisisplan moet er onder meer toe leiden dat burgers en bedrijven zuiniger met olie(producten) omgaan.

De internationale oliemarkt is krap sinds de Amerikaans-Israëlische aanvallen op Iran, en de blokkades van de Straat van Hormuz door Iran én de VS. Heel even was de zeestraat dit weekend weer geopend, maar in het beste geval blijft de olievoorziening voorlopig onzeker en het aanbod laag.

Het Landelijk Crisisplan Olie staat los van het pakket aan steunmaatregelen dat maandag ook bekend wordt gemaakt en al grotendeels is uitgelekt. Dat pakket van maximaal 1 miljard euro, zoals een hogere reiskostenvergoeding en een energienoodfonds, moet met name de economische pijn van de energiecrisis verzachten.

Het oliecrisisplan is gericht „op het voorkomen en beperken van de maatschappelijke ontwrichting” door een olietekort. Want Nederland is sterk afhankelijk van aardolie: een groot deel van het wegtransport rijdt op diesel, en olie is een belangrijke grondstof voor allerlei producten, van luiers tot bouwmaterialen.

Drie vragen en antwoorden over de maatregel.

1Wat houdt het oliecrisisplan in?

Het crisisplan is geen gedetailleerde uitwerking van maatregelen, maar beschrijft vier verschillende ‘escalatiefasen’. Het kabinet gaat nu opschalen vanaf fase 0 (‘de voorfase’) naar fase 1 (‘alertering’), waar nog geen concrete marktingrepen bij horen. Er zijn geopolitieke spanningen, verstoringen in de aanvoer en prijsstijgingen, maar de oliemarkt functioneert nog wel omdat er geen fysieke tekorten zijn.

Dat betekent vooral: meer overleg. Er wordt een ‘Adviesteam Olie’ ingericht dat de situatie „nauwlettend monitort”, zo staat in het plan. Overleggroepen in de sector worden „geactiveerd” zodat die maatregelen kunnen voorbereiden. De publiekscommunicatie wordt opgeschaald. Als de Europese Unie of het Internationaal Energie Agentschap (IEA) daartoe oproept, kunnen de strategische olievoorraden worden ingezet: olie die de Europese sector opzij heeft gezet. Dat laatste heeft het kabinet in maart al gedaan.

Indien de situatie verder verslechtert, kan het kabinet verder opschalen naar fase 2: ‘vroegtijdige waarschuwing’. Er moet dan duidelijk een beperkte beschikbaarheid zijn van ruwe olie, bijvoorbeeld doordat landen hun strategische olievoorraden sterk aanspreken. Dat laatste is overigens al gebeurd: vorige maand hebben dertig landen 400 miljoen olievaten uit hun reserves gehaald, Nederland bracht een vijfde van de totale strategische voorraad op de markt.

De energiebesparende maatregelen worden in het plan niet in detail uitgewerkt. Maar te denken valt aan bedrijven vragen om hun medewerkers meer thuis te laten werken, of burgers vragen om meer te carpoolen. Bij fase 2 valt de dwang van dat beleid nog mee: werkgroepen krijgen de opdracht om te „adviseren over mogelijke maatregelen” en over welke gebruikers mogelijk voorrang kunnen krijgen in de olievoorziening. Bij fase 3 (‘alarm’) kan de minister in een noodtoestand dwingende maatregelen inzetten om olievraag of -aanbod te veranderen. Voor fase 4 (‘afkondiging oliecrisis of noodsituatie’) moet er sprake zijn van een fysiek tekort dat de markt niet kan oplossen. Dan kan het kabinet rantsoeneren en exportbeperkingen opleggen – altijd in samenwerking met andere EU-landen of landen aangesloten bij het Internationaal Energie Agentschap.

2Waarom nu?

Volgens Jilles van den Beukel, energie-analist bij denktank HCSS, is het logisch dat het kabinet deze stap nu neemt. Het is nu het moment om te „monitoren en overwegen strategische voorraden vrij te geven”. Bovendien, zegt Van den Beukel, is er de laatste weken achter de schermen al naar toegewerkt, door te praten met brancheorganisaties.

Ook werd dit weekend bekend dat de Europese Commissie lidstaten gaat aansporen om maatregelen te nemen die de vraag naar fossiele energie laten afnemen, zo meldde de Financial Times. Die adviezen moeten naast een lagere energievraag ook energie-efficiëntie en de groene transitie verbeteren, voor een „onmiddellijke verlichting” van energiekosten. Een voorbeeld is door bedrijven aan te moedigen om hun medewerkers ten minste een dag per week thuis te laten werken.

3Wat moeten de effecten zijn van de maatregelen?

Mocht het kabinet een stap verder gaan door op te schalen naar fase 2 of hoger, dan is het doel in de eerste plaats: de vraag naar olie(producten) verlagen. Mogelijk doordat bedrijven en burgers hun gedrag aanpassen, waardoor ze bijvoorbeeld minder benzine nodig hebben.

Het is de vraag of maatregelen, zoals meer thuiswerken, daarvoor noodzakelijk zullen zijn. „Dit gaat door de markt opgelost worden, via vraagvermindering doordat de prijs zo ver oploopt”, denkt Van den Beukel. „Mijn verwachting is dat we daardoor niet in de hoge fases aankomen – en dat we geen fysieke leveringsproblemen zullen krijgen.” Hij wijst ook naar de energiecrisis van 2022: toen heeft Nederland nooit hoeven opschalen naar hogere crisisfases voor gas, terwijl de levering beperkter was.

De maatregel straalt uit dat de overheid waakzaam is, de situatie goed in de gaten houdt

Ook Machiel Mulder, hoogleraar energie-economie aan de Rijksuniversiteit Groningen, verwacht niet dat het kabinet stevigere ingrepen zal hoeven doen, zegt hij. De Nederlandse voorraden zijn groot, en er is een grote olieverwerkingindustrie en petrochemische sector. Onze ruwe olie hoeft niet uit het Midden-Oosten te komen, maar kan grotendeels uit andere delen van de wereld geïmporteerd worden; Nederland zelf maakt daar onder andere kerosine, benzine of diesel van.

Desondanks vindt Mulder het een goed idee om nu ‘fase 1’ in te luiden, vooral omdat het „de maatschappij een beetje geruststelt”. De maatregel straalt uit dat „de overheid waakzaam is, de situatie goed in de gaten houdt. Mocht het later nodig zijn, dan hebben we de maatregelen al voorbereid.”