Hoe een misverstand over Mars de mythe van de marsmannetjes voedde

Het idee van marsmannetjes komt niet uit het niets. Een ogenschijnlijk onschuldige vertaling van een astronomische waarneming zette eind negentiende eeuw een kettingreactie in gang die het beeld van Mars voorgoed veranderde. Diederik legt uit hoe dat zit.

Dat we het vandaag nog steeds over marsmannetjes hebben, is voor een deel terug te voeren op een vertaalfout. En opvallend genoeg loopt via datzelfde verhaal zelfs een lijntje naar Pluto.

In Rijksmuseum Boerhaave bevindt zich een prachtige 19e-eeuwse Marsglobe van Camille Flammarion. Flammarion was in zijn tijd een van de bekendste populariseerders van de wetenschap. Als hij over sterrenkunde schreef, luisterden mensen.

Van canali naar kunstmatige kanalen

Flammarion was gefascineerd door het werk van de Italiaanse astronoom Giovanni Schiaparelli. Die beschikte over een telescoop waarmee hij Mars beter kon bestuderen dan veel van zijn tijdgenoten. Op het planeetoppervlak zag hij allerlei lijnvormige structuren, die hij canali noemde.

Daar begon het misverstand. In het Italiaans verwijst canali eerder naar geulen of natuurlijke kanalen. In andere talen werd het woord echter al snel opgevat als gegraven kanalen, dus als kunstmatige waterwegen. En zodra dat idee eenmaal postvatte, lag de gedachte aan een intelligente beschaving op Mars ineens op tafel.

Zo werd Mars bevolkt

Onder anderen de Amerikaan Percival Lowell raakte overtuigd van dat idee. Volgens hem zouden bewoners van Mars water van de poolkappen via een netwerk van gegraven kanalen naar drogere gebieden leiden. Zo kreeg het beeld van de marsmannetjes vaste voet in de populaire verbeelding.

Later bleek dat de vermeende kanalen waarschijnlijk helemaal niet bestonden. Mogelijk ging het om optische illusies, meetfouten of simpelweg om te veel verbeeldingskracht. Maar het idee had toen al een eigen leven gekregen.

En waar komt Pluto dan binnen?

Lowell stak veel geld in een observatorium om Mars en zijn vermeende bewoners beter te bestuderen. Vanuit datzelfde observatorium werd later ook de zoektocht naar een nieuwe planeet voortgezet. Die planeet werd uiteindelijk gevonden: Pluto.

Afbeelding bovenaan dit artikel: Scientias / Krijn Soeteman