De in Zeeland aangespoelde potvis heeft een huid als een autoband en een warme buik waaruit het gas ‘als vuurwerk’ ontsnapt

De eer is aan Louis van den Boom, teamleider van de snijploeg van de Universiteit Utrecht. Met lange stekende bewegingen baant hij met een groot mes een weg door de rubberachtige huid en dikke laag blubber van de bij Renesse aangespoelde potvis. Nog een haal, nog een en dan een stapje achteruit. Er klinkt gesis als het eerste beetje gas uit het kadaver ontsnapt. En dan, met veel kabaal en gesputter, explodeert het dier.

De dode potvis, die dinsdagochtend nog spoorloos verdween maar in de loop van die dag werd teruggevonden, is door calamiteitenaannemer JARO in de nacht van dinsdag op woensdag verder het strand opgetrokken. Met graafmachines hebben ze met laagwater een geul gegraven en met hoogwater het dier verder het zand opgetrokken – maar niet voorbij de vloedlijn.

Een sectie op een walvis ís al uitdagend, de staat van ontbinding door de verdwijning helpt niet mee en dan moeten de onderzoekers ook nog eens racen tegen het opkomende water.

Het is acht uur in de ochtend als Lonneke IJsseldijk, hoofd van het strandingsonderzoek aan de Universiteit Utrecht, al in haar knalrode jas rondjes om het dier loopt dat in een eveneens dieprode plas ligt. Rond het middaguur zal het water al te hoog staan, weet zij ook. „Is de rest er al?”, vraagt ze persvoorlichter Jelle Boontje. „Hart van Nederland is er zo”, antwoordt hij. „Nee, zijn míjn mensen er zo”, zegt ze. „Die vind ik een stuk belangrijker.”

Lees ook

‘Bruinvissen zijn in de natuur heel ongrijpbaar, mysterieus bijna’

IJsseldijk moet met haar team zoveel mogelijk gegevens verzamelen over de potvis. Er worden foto’s gemaakt, hij wordt gemeten (krap vijftien meter), zijn gewicht wordt gegokt. Als hij eenmaal openligt, worden er – zeker in verhouding tot de afmeting van het dier – minuscule stukjes walvis afgenomen en in potjes gestopt. „Gaan jullie hem weghalen”, vraagt een omstander. „Eerst gaat hij in stukjes.”

De onderzoeksvraag is uitgezet door Jan Willem Zwart, namens het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN). Hij is manager van de WaddenUnit en landelijk strandingcoördinator walvisachtigen. Hij wil weten: waaraan is dit dier gestorven?

De aanhangwagen van de universiteit, met opschrift ‘Strandingsonderzoek’, klapt open als een viskraam. Daaruit komen lege plastic kisten, een eindeloze hoeveelheid koksmessen en pakken Kleenex. De waterdichte overals gaan in de kaplaarzen, die met duct tape worden dichtgeplakt. Over het geluid van de rupsgraafmachine klinkt het scherpe geluid van messen op aanzetstaal.

De vin van de potvis gaat naar Ecomare.

Onderzoekers Lonneke IJsseldijk (links) en Nadiah van Eijk.

Hulpmiddelen voor het onderzoek, met daarin een flyer, met tips: hoe te handelen als een walvis is gestrand.

Spetters walvis op zijn gezicht

„Het klonk net als vuurwerk!”, zegt een omstander over de ontploffing van het dier. Het gas heeft zich gevormd in de warme buik van de potvis. „Wij denken dat het koud is, maar die walvis is zo goed geïsoleerd”, zegt IJsseldijk daarover. De darmen gutsen door de druk over de buik van het dier. Zwart vocht borrelt en pruttelt in de opening die achterblijft.

„Vanavond sushi?”, vraagt een toeschouwer aan zijn metgezel. „Ik hoef voorlopig helemaal niet te eten geloof ik.” Geluiden van walging stijgen op wanneer blijkt dat Van den Boom spetters walvis op zijn gezicht heeft – en dan moet de lucht van rotting nog komen. „Zij éét gewoon”, zegt iemand ontzet en wijst naar IJsseldijk, die een broodje kaas staat te eten.

Het is de vraag of ze nog kunnen ontdekken waaraan dit dier gestorven is, geeft IJsseldijk toe. „We kunnen in elk geval dingen uitsluiten. We kunnen kijken of hij ziek is, als blijkt dat hij gezond was, is de kans aanwezig dat het een navigatiefoutje was.” Ze is gesterkt in dat idee vanwege de drie ándere potvissen die in de Noordzee zijn gespot. „Ze zwemmen samen, als er ééntje fout gaat, gaan ze allemaal fout.”

Het ‘onthuiden’ duurt het langst. Een potvis zwemt op twee kilometer diepte, zijn huid is „als een autoband”, zegt IJsseldijk. Vier pathologen zijn dan ook met lange messen in de weer. Laarzen, inclusief tape, verdwijnen in de kluwen darmen op het zand. In blokken van twintig tot dertig kilo tilt de graafmachine de losgesneden blokken aan de kant. Eerst klinken doffe ploffen van de blubber, dan het natte kwakken van de organen.

Van alle organen worden stukken op blauw zeil gelegd, en kleine stukjes afgesneden en in geprepareerde potjes – blaas, lever, milt, maag, darm – gestopt. De mannen van JARO bouwen met machines een dam om de potvis, in de hoop het tij tegen de houden. Maar het water stopt niet met stijgen. Als de dam breekt moeten de onderzoekers het veld ruimen.

‘Het zal een beetje klotsen, ja’

„We zijn compleet genoeg”, zegt IJsseldijk. De universiteit heeft samples. Ecomare krijgt de kaak en een vin om tentoon te stellen. Wageningen Marine Research neemt de maag inclusief inhoud mee, om te onderzoeken wat de laatste maaltijd van het dier is geweest. De witte bak wordt zonder deksel op een aanhangwagen gezet. „Het zal een beetje klotsen, ja”, zegt bioloog Mardik Leopold, die heel blij is met de maag.

Werken aan een dier als dit is multidisciplinair, zegt IJsseldijk, nu met een broodje kroket. Ecomare, Universiteit Wageningen én Utrecht, Rijkswaterstaat, het ministerie en JARO werken samen. „Ik heb wat ik nodig heb, maar ik ga niet”, zegt IJsseldijk. „We gaan nu JARO helpen met de ruiming. Zij hebben machines, maar geen messen.” Nog heel even. „Je moet je neusharen wassen met shampoo, dat helpt”, tipt ze vast haar collega’s.

Het walviskadaver wordt door Louis van den Boom in verwerkbare stukken gesneden, denk de afmeting van een rund. Dat verdwijnt in drie grote stalen containers en wordt afgevoerd. Dan is het strand leeg. Het is zijn laatste verdwijntruc, nu is de walvis écht weg.

Foto Sarah Ouwerkerk